Terminology y tế cho FHIR: ICD, SNOMED CT, LOINC, RxNorm, UCUM

Khi 2 bệnh viện cùng gửi Observation cho "đường huyết", một bên dùng glucose-blood, một bên dùng BG, một bên gửi mmol/L, một bên gửi mg/dL — đó là structural interoperability mà không có semantic interoperability. Để giải quyết, FHIR yêu cầu dùng các bộ terminology chuẩn quốc tế. Bài này cover 5 bộ quan trọng nhất.

1. Vì sao terminology lại quan trọng

flowchart LR
    A[BV A: HbA1c = 7.5 percent] --> X[Kho dữ liệu]
    B[BV B: Hemoglobin A1c 58 mmol/mol] --> X
    C[BV C: Đường máu trung bình] --> X
    X -->|Không terminology chuẩn| Z[Không phân tích được]

Cả 3 đang nói về cùng 1 xét nghiệm nhưng khác cách gọi và khác đơn vị. Nếu cả 3 đều gửi LOINC code 4548-4 (Hemoglobin A1c/Hemoglobin.total in Blood) với UCUM %, server chỉ cần convert đơn vị (1% ≈ 10.929 mmol/mol) là phân tích được.

FHIR quy định mọi code phải đi kèm system (định danh code system) và nên đi kèm display:

{
  "code": {
    "coding": [{
      "system": "http://loinc.org",
      "code": "4548-4",
      "display": "Hemoglobin A1c/Hemoglobin.total in Blood"
    }],
    "text": "HbA1c"
  }
}

2. Bảng tổng quan

Bộ mã	Mục đích	URI system trong FHIR	Ví dụ
ICD-10 / ICD-11	Chẩn đoán bệnh, classification	`http://hl7.org/fhir/sid/icd-10` hoặc `icd-11`	E11 — Type 2 diabetes
SNOMED CT	Mọi khái niệm lâm sàng (chẩn đoán, triệu chứng, procedure, body site...)	`http://snomed.info/sct`	44054006 — Diabetes mellitus type 2
LOINC	Lab observation, clinical measurement, document type	`http://loinc.org`	4548-4 — HbA1c
RxNorm	Thuốc, ingredient, brand	`http://www.nlm.nih.gov/research/umls/rxnorm`	860975 — Metformin 500 MG
UCUM	Đơn vị đo lường	`http://unitsofmeasure.org`	mg/dL, mmHg, kg

3. ICD-10 / ICD-11

3.1 Vai trò

ICD (International Classification of Diseases) là chuẩn của WHO, dùng để:

Phân loại chẩn đoán bệnh (clinical & administrative)
Báo cáo dịch tễ
Thanh toán BHYT — Việt Nam vẫn dùng ICD-10 cho danh mục bệnh BHYT

ICD-11 đã được WHO ban hành 2022 nhưng VN và phần lớn châu Á vẫn dùng ICD-10. Strategy: dùng ICD-10 hôm nay, có sẵn extension chuyển sang ICD-11 khi MOH yêu cầu.

3.2 Ví dụ trong FHIR Condition

{
  "resourceType": "Condition",
  "subject": {"reference": "Patient/1"},
  "code": {
    "coding": [
      {
        "system": "http://hl7.org/fhir/sid/icd-10",
        "code": "E11",
        "display": "Type 2 diabetes mellitus"
      },
      {
        "system": "http://snomed.info/sct",
        "code": "44054006",
        "display": "Diabetes mellitus type 2"
      }
    ],
    "text": "Đái tháo đường type 2"
  },
  "clinicalStatus": {
    "coding": [{
      "system": "http://terminology.hl7.org/CodeSystem/condition-clinical",
      "code": "active"
    }]
  }
}

Best practice: gửi đồng thời 2 coding (ICD + SNOMED) — bên kia muốn dùng cái nào cũng được.

4. SNOMED CT

4.1 Vai trò

SNOMED CT (Systematized Nomenclature of Medicine — Clinical Terms) là bộ mã toàn diện nhất cho khái niệm lâm sàng:

350.000+ concept với hierarchical relationship
Có cả chẩn đoán, triệu chứng, body site, procedure, organism, substance, qualifier...
Khả năng subsumption (cha-con): "diabetes mellitus" bao gồm type 1, type 2, gestational...

4.2 Quyền sử dụng

SNOMED CT cần license. Việt Nam chưa là thành viên SNOMED International (tới 2026). Tuy nhiên:

Có thể dùng cho R&D
Một số cloud (như Azure Health Data Services) đã có license sẵn
Nếu cần production trong VN, dùng ICD-10 + custom code system của bệnh viện cho concept không có trong ICD

4.3 Edition và branch

International edition: bộ chuẩn quốc tế
National extensions: US, UK, AU... có concept riêng
VN có thể tạo "Vietnam extension" trong tương lai

5. LOINC

5.1 Vai trò

LOINC (Logical Observation Identifiers Names and Codes) là chuẩn cho observation/measurement:

Lab tests (glucose, HbA1c, CBC...)
Clinical measurements (huyết áp, nhịp tim, BMI...)
Document types (discharge summary, progress note...)
Survey instruments (PHQ-9, MMSE...)

LOINC miễn phí và có Vietnamese translation. Đây là bộ mã quan trọng nhất cho Observation resource.

5.2 Cấu trúc 6-axis

Mỗi LOINC code có 6 axis:

Component (gì được đo): Hemoglobin A1c
Property (loại đo): MFr (Mass fraction)
Time (thời điểm): Pt (point in time)
System (mẫu vật): Bld (blood)
Scale (định lượng): Qn (quantitative)
Method (phương pháp): tuỳ chọn

Code 4548-4 = HbA1c/Hgb.total:MFr:Pt:Bld:Qn

5.3 Ví dụ Observation huyết áp

{
  "resourceType": "Observation",
  "status": "final",
  "category": [{"coding": [{
    "system": "http://terminology.hl7.org/CodeSystem/observation-category",
    "code": "vital-signs"
  }]}],
  "code": {"coding": [{
    "system": "http://loinc.org",
    "code": "85354-9",
    "display": "Blood pressure panel"
  }]},
  "subject": {"reference": "Patient/1"},
  "effectiveDateTime": "2026-05-07T09:00:00+07:00",
  "component": [
    {
      "code": {"coding": [{"system": "http://loinc.org", "code": "8480-6", "display": "Systolic"}]},
      "valueQuantity": {"value": 120, "unit": "mmHg", "system": "http://unitsofmeasure.org", "code": "mm[Hg]"}
    },
    {
      "code": {"coding": [{"system": "http://loinc.org", "code": "8462-4", "display": "Diastolic"}]},
      "valueQuantity": {"value": 80, "unit": "mmHg", "system": "http://unitsofmeasure.org", "code": "mm[Hg]"}
    }
  ]
}

Pattern quan trọng: huyết áp dùng 1 Observation panel (LOINC 85354-9) với 2 component, không phải 2 Observation riêng.

6. RxNorm và danh mục thuốc

6.1 RxNorm

RxNorm là chuẩn của NLM (Mỹ) cho thuốc:

Ingredient: thành phần hoạt chất (Metformin)
Strength: nồng độ (500 MG)
Dose form: dạng bào chế (oral tablet)
SCD (Semantic Clinical Drug): "Metformin 500 MG Oral Tablet" — ID 860975

6.2 Việt Nam: Danh mục thuốc Bộ Y tế

Việt Nam có danh mục thuốc/biệt dược do Cục Quản lý Dược ban hành. Trong FHIR, dùng custom CodeSystem:

{
  "code": {
    "coding": [
      {
        "system": "http://www.nlm.nih.gov/research/umls/rxnorm",
        "code": "860975",
        "display": "Metformin 500 MG Oral Tablet"
      },
      {
        "system": "http://moh.gov.vn/CodeSystem/danh-muc-thuoc",
        "code": "VD-12345-67",
        "display": "Glucophage 500mg viên"
      }
    ]
  }
}

Lý do dùng cả 2: RxNorm để liên thông quốc tế, danh mục MOH để tracking thanh toán BHYT.

7. UCUM — đơn vị đo lường

UCUM (Unified Code for Units of Measure) chuẩn hoá đơn vị:

Đơn vị thông thường	UCUM code
mg/dL	`mg/dL`
mmHg	`mm[Hg]`
kg	`kg`
beats/min	`/min` (hoặc `{beats}/min`)
Cells/microL	`10*3/uL`

Mọi valueQuantity trong FHIR nên có:

{
  "valueQuantity": {
    "value": 7.5,
    "unit": "%",      // human-readable
    "system": "http://unitsofmeasure.org",
    "code": "%"       // UCUM code
  }
}

8. CodeableConcept vs code vs Coding

3 datatype dễ nhầm:

classDiagram
    class CodeableConcept {
        +Coding[] coding
        +string text
    }
    class Coding {
        +uri system
        +string code
        +string display
        +string version
    }
    class code {
        +string value
    }
    CodeableConcept "1" o-- "0..*" Coding

code (datatype primitive): chuỗi từ ValueSet đóng (vd gender = male|female|other|unknown)
Coding: 1 cặp system+code+display
CodeableConcept: chứa nhiều Coding (cùng nghĩa, khác system) + free text

9. Mapping danh mục Bộ Y tế Việt Nam

flowchart LR
    subgraph VN[Danh mục VN]
        DM1[Danh mục bệnh BHYT - ICD10 cải biên]
        DM2[Danh mục DVKT]
        DM3[Danh mục thuốc Cục QLD]
        DM4[Danh mục dân tộc]
        DM5[Danh mục địa giới hành chính]
    end
    
    subgraph International[Quốc tế]
        Q1[ICD-10/11]
        Q2[SNOMED CT]
        Q3[LOINC]
        Q4[RxNorm]
        Q5[ISO 3166-2]
    end
    
    VN -.ConceptMap.-> International

Chiến lược: viết ConceptMap ánh xạ giữa danh mục Việt Nam và bộ mã quốc tế, host trên terminology server (Snowstorm, Ontoserver). Mỗi Resource có thể chứa cả 2 coding để tối đa khả năng liên thông.

10. Terminology Service trong FHIR

FHIR có 4 operation chuẩn cho terminology:

Operation	Mục đích
`$lookup`	Tra cứu thông tin 1 code
`$validate-code`	Kiểm tra code có thuộc ValueSet không
`$expand`	Lấy danh sách code trong ValueSet (có filter, paging)
`$translate`	Dịch giữa 2 code system qua ConceptMap

Ví dụ:

GET [base]/ValueSet/$expand?url=http://example.org/ValueSet/diabetes-codes

Snowstorm (open source SNOMED) và Ontoserver (commercial, có free tier R&D) là 2 lựa chọn phổ biến.

11. Checklist khi chọn coding

Trước khi viết Resource, hỏi:

Concept này thuộc loại gì? (chẩn đoán → ICD/SNOMED, lab → LOINC, thuốc → RxNorm)
Có ValueSet nào ràng buộc trong profile không?
Có cần dual-coding để liên thông quốc tế không?
Đơn vị đo có UCUM code không?
Server đích có terminology server để validate không?

Kết luận

Semantic interoperability là phần khó nhất của FHIR. Đầu tư terminology nghiêm túc ngay từ đầu sẽ tiết kiệm rất nhiều cost migration sau này.

Bài tiếp: FHIR Core Concepts — Resource, Datatype, Reference và Bundle.